Nunatsinni nunalerineq silaannaallu allanngoriartornera

Nunatsinni nunalerineq ingerlanneqartarsimavoq qallunaatsiaat nalaannili ukioq 1000-miit ukioq 1500-up tungaanut. Taamanikkut silaannaq allaaneruvallaarsimagunanngilaq massakkutuulli. Ukiuni akulliunerusuni nunaateqarfiit eqqaanni imerterissutiliortoqartarsimavoq, soorlu tamanna uppernarsisinneqarsimasoq qanganisarsiuumit Knud J.- Krogh-mit. Nunalerinermik kultureqarneq siulleq 1400-ukkut missaanni tammarsimavoq, qularnanngitsumik tamassuma naalernerata nalaani, piffissami "sermersuaqaqqileraluarnerata" nalaanisut taaneqartartumi. Silaannaap nillertikkiartorsimanera inuerukkiartuaarneranut pissutaasut ilagisimassavaat, allalli aamma pissutaasimasinnaapput; uanilu kulturikkut inuiaqatigiittullu pissutsit allanngoriartorsimaneri Nunani avannarlerni pissutsit annertunerusumik eqqarsaatigalugit.

Tamatuma kingorna kulturit assigiinngitsut, Inuit aamma Nunanit Avannarlermiut, Kujataani qerinnanngiffiusuni nunalerinermik ingerlataqartarsimapput 1783-miilli, taamani norgemiu Anders Olsen, nulialu Tuperna Nuup eqqaanersoq, nunaateqarfeqarfinngorsimasumik Igaliku-mik tunngaviliisimasoq. Taamatut nunalerinermik inuussutissarsioqqilerneq piffissap "sermersuaqaqqileraluarnerata" nalaanisut taaneqartartup naanerani pilersimavoq, nunalerinermik, annertunerusumik nersussuaateqarnikkut savaasaateqarnikkullu immummillu tunisassiortoqarsinnaalersimalluni, piniarnermik inuussutissarsiuteqarnerup saniatigut. Taamanikkut inuuneq ukiuni akulliunerusuni qallunaatsiaat inooriaasiannit allaanerungaanngitsumit inooriaaseqartoqarsimagunarpoq.

Ullumikkut nunaateqarfiit 50-it nunalerinermik inuussutissarsiorfiupput, savaateqarnermik uumasunik 50.000-inik, savanik savaaqqanillu aasakkut ivigartortinneqatartunit ingerlatsiviit. Aammattaaq ikikkaluanik hiistit nersussuillu pigineqarput, kiisalu tuttut nujuartat tuusintialunnguit. Ukiuuneranut nerukkaatissiorfeqarpoq 1.000 hektar-mik, kartoffilinik naatitanillu katillugit 10 hektar-iusuni naatitsiffissaqarluni.

Savaateqarneq ingerlalluarsimaqaaq 1920-p 1960-ikkullu qiteqqunnerisa akornanni silaannaap kialaarnerusimanerata nalaani, inuussutissarsiutigineqarnerali ajornartorsiorfiuleriartorsimavoq 1960-ikkut naalerneranniit 1970-ikkut naalernerisa tungaanut; silaannaap nillernerusimanera ukiorluusarnera aputeqarujussuartarsimaneralu pissutaalluni. Nalinginnaasumik oqaatigisariaqarpoq 1900-ukkunni silaannaq kissalaarnerusimasoq 1800-ukkut silaannaanut sanilliullugu, tamannalumi aamma uppernarsaatissartaqarpoq qaqqat akorngi qimerlooraanni, ullumikkummi annikinnerusumik annertunerusumilluunniit naggorinnersaqanngimmata, ukiut 1900-ut siorna sermimik apummillu qalligaasimasimagamik.

Silaannaq kialaarnerusoq sivisunerusumillu naatitsiviusinnaasoq atuutsillugu, soorlu Kujataani, taava naatitanik annertunerusumik tunisassiornissaq periarfissaalissaaq, silaannaap kiannerunerani sivisunerusumik naatitsisoqarsinnaalissammat, tamannalu pingaaruteqarluinnarpoq nunani qerinnarfioqqajaaffiusumi. Taamaattumik silaannaap kissatsikkiartorneranut atatillugu, 1990-ikkunnili kiatsikkiartornera ilutigalugu, nerukkaatissanik pissarsiniartarnermut aammalu kartoffilinik naatitanillu naatitsisarnermi annertunerusumik pissarsisoqartalersimavoq ilaatigut kartoffilinik naatitanillu tunisassiortoqalersinnaalersimalluni, pingaartumik ukioq 2000-ip kingorna nunatsinni nunaatillit akornanni atugaanerulersimasumik. Aamma savaaqqat neqaannik tunisassiorneq qaffasissorujussuanngorsimavoq, taamaalillunilu ukiut tuusintillit nutaat ukiuisa siulliit qulit ingerlanerinnaani savaateqarnerup oqaluttuassartaani annertunerusumik savaaqqat neqaannik tunisassiortoqarsinnaalersimalluni.

Misileraaveeqqani orpinnik allanertanik misileraaviusuni misileraanerit pitsanngoriaateqarsimaneri takuneqarsinnaalersimapput, Kujataani tamani tamaani ikkussuunneqarsimasut, takuneqarsinnaasumik naalluartinneqarsinnaalersimammata. Orpiilli ilaat aamma ajoqusiinnarsimasut arlaqarput naak nunanit avannarlerneersuugaluartut, ukiuunerani silaannaap nerumippallaarsimanerata kingunerisaanik. Tamanna takuneqarsinnaavoq, tassa orpiit Alaska-p sineriaata qanittuineersut, ukiorlussuiorfiunerpaasartumeersut, aniguilluarnerusinnaasarsimammata orpinnit Alaska-p qiterpasissuani naasartuninngarnit. Taamaalilluni siunissami, orpissanik ukiorlussiorfiunerpaasartuneersunik toqqaasoqarnerusalissaaq, nunatsinni nunalerinerup iluani atugassanik. Uani aamma eqqarsaatigineqarput nerukkaatissiornissami atugassat ataavartumik narsaatini naatinneqarsinnaalluartut.

Ukiorlussiortoqarnerani, nerumippallaartumik sialoqarpallaartumillu ukiuunerani, nuna sermimik qallerneqartarpoq, ivigartorfigiuminaallilluni; pingaartumik ukiakkut kiisalu ukiuunerani ivigartortitsiviusussap nalaani; pingaartumik tuuttuutillit eqqarsaatigalugit. Ullumikkulli savaateqarnerup iluani ukiuunerani silami ivigartortitsinissaq annikinnerusumik pingaaruteqarpoq.

Aasat panernarneruffiusut, kiannerusut sialoqarpianngitsullu, silaannaap kissatsinneranut atatillugu ajornartorsiorfiulersarput. Taamaalilluni 2007-p aamma 2008-p aasaai inuussutissarsiummut ajorqusiisimaqaat, pingaartumik nerukkaatissiornissaq eqqarsaatigalugu, kiisalu ivigartorfiusuni immikkut panerpallaarfiusimasuni, uanilu Qassiarsuup eqqaani ivigartorfiusinnaasuni. Tassunga atatillugu ukiuni makkunani nunatsinni nunaleriffiusuni nutaanik imerterissutinik pilersitsiortortoqarpoq nunaateqarfiusuni arlaqartuni, nerukkaatissanik tunisassiornissaq patajaallisarumallugu.

Tamakkuli tamaasa eqikkaraanni oqaatigisariaqarparput silaannaap kissatsikkiartornera Kalaallit Nunaanni nunalerinermut iluaqutaassasoq. Silaannaq nillernerusoq akerlianik inuussutissarsiuteqartunut annertunerusumik ajornakusoortitsilersussaassaaq, inuussutissarsiornerup akilersinnaassusianik navianartorsiortitsilersinnaalluni naggataatigullu atorunnaarsinneqarsinnaalluni.

Nunatsinni nunalerineq avannarpariartortutullusooq oqaatigisariaqarpoq, avannamut piareersarfittut oqaatigineqarsinnaalluni. Siunissap takutikkumaarpaa suli avannarparnerusoqarsinnaassanersoq.